Beğen
Beğen Harika Heuheu WOW Olmamış Kızdım!
21

Şifreleme teknikleri, ilkel veya gizemli olanın insan doğasında uyandırdığı merak yüzünden bir şekilde rağbet görmüş bir konudur. Transposition metodu, substitution metodu veya bakış açımızı biraz daha geniş tutacak olursak Mors alfabesi bile aslında bir şifreleme yöntemidir. İşin gizemli tarafına takılıp işlevsel tarafını göz ardı etmediğimizde tüm bunların aslında bir nevi iletişim aracı olduğunu hemen hatırlayabiliriz. Şifreleme teknikleri, kendinden olanla bir şekilde güvenli iletişim kurabilmek amacıyla bulunmuş yöntemlerdir. Ancak insanlar genellikle araştırmaya başladıklarında bu yöntemlerin en sinematik olanına yönelirler. Bunda biraz da başka nedenlerin devlet güvenliğinden daha şairane nedenler olmasının da etkisi olabilir. Bu sebeple, özellikle Osmanlı kültürü içinde yer almış tekniklerden biri olan Siyakat yazısının çok da popüler olmadığını düşünerek okurlarla paylaşmak istedim.

Siyâkat arşiv belge ve kayıtlarında okunması çok zor olan, girift, sanat özelliği taşımayan bir eski yazı türüdür. Siyâkat ile yazılmış bir metnin ancak sözün gelişinden okunabilmesi sebebiyle bu adı almış olabileceği ileri sürülmüştür.
Arapça bir kelime olan Siyakat, ‘’bir istikamete yönelmek, ileri götürmek, bir şeyi ardından sürmek, takip etmek, avlamak’’ demektir. Sözlükte “sözün kesintisiz birbirini takip etmesi; tarz, tertip, nizam” anlamlarına gelen siyâk kelimesinden türemiştir.
Bu yazı türünün ortaya çıkmasında devletin güvenliği, önemli bilgilerin gizli tutulmasının gözetilmesi yanında kayıtların hızlı yazılması ve olduğundan daha kısa yer tutması isteği etkili olmuştur.

Siyakat, Fâtih Sultan Mehmed döneminden Sultan Abdülaziz dönemine kadar maliye, defterhane ve vakıf dairelerinde kullanılmış resmi bir bir yazıdır. Ta’lik-i reyhani denilen yazı türüne de siyakat ismiyle bazı defterlerde rastlanır ancak bu yazılar tam siyakat değildir. Hüsam-ı Rumi, siyakat yazısını ilk yazan kişidir.
Siyakat, Irak bölgesinde Abbasiler zamanında icat edilmiştir. Bu yazışma tarzı Selçuklu Devleti’nde de kullanılmıştır ancak onlar kendilerine has bir tarzı benimseyerek kullanmışlardır.
Asıl ismi Erkam-ı Divaniye’dir. Çünkü siyakat rakamları ve siyakat yazısı bu yazışmalarda beraber kullanılır. Tarihçilerin sahip olduğu bilgiler Siyakat rakamlarının İran taraflarından Anadolu’ya getirilmiş olduğuna işaret etmektedir.

Sanat yazısı olmaktan ziyade, maliye, tapu ve evkafa ait işlerde ve bunlara ait vesikaların yazılmasında kullanılan bu yazının menşei ”küfi” denilen yazı türüdür.  Ele geçirilen en eski numunelere göre, bu yazının, küfi kırması ile nesih kırmasının birlikteliğinden meydana geldiği anlaşılmaktadır.

Harflerin bazılarının sonları uzatılmıştır. Noktalı ve noktasız olarak iki şekilde kullanılması ve bazen noktalı yazılan Siyakat’ta noktaların tam belirgin olmayışı, harflerin ve kelimelerin okunmasını zorlaştırmaktadır.

Farklı bir yazı türü olan Siyakat, her döneme ve kâtibine göre değişik özellikler gösterir. Yerine göre nesih, nesta‘lik, ince divanî ve rik‘a kırması, kûfî hurdesine benzer bazı yazıların harfleri karıştırılmış olmasına rağmen az da olsa harflerin müfred ve birleşik şekillerini gösteren Siyâkat Elifbâsı düzenlenmiştir.

Siyakat yazısında olduğu gibi rakamlarında da gizlilik ön plana alınmış ve adeta logaritma cetveli tarzında her rakamın kendine mahsus şekli için küçük eserler bile yazılmıştır.

 

”Siyâkat ve rakamları, defter tutma usulleriyle ilgili pek çok eser yazılmıştır. Bunlar arasında Alâ-i Tebrîzî’nin Saʿâdetnâme fi’t-teressül ve kavâʿidü’d-defter’i ile Muhammed b. Kiyâ el-Mâzenderânî’nin Risâle-i Felekiyye fî ʿilmi’s-siyâḳa (Süleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 2756), Matrakçı Nasuh’un Türkçe Umdetü’l-hisâb (Nuruosmaniye Ktp., nr. 2984), Muînüddin b. Abdülhâlik’ın Kitâbü’r-Resâʾil bi’l-Fârisiyye (Süleymaniye Ktp., Fâtih, nr. 4074), Hamdullah el-Müstevfî’nin Târîḫ-i Güzîde (London 1910), Rüşdü Efendi’nin Nuhbetü’l-etfâl’i (İstanbul 1274) bilinen önemli eserlerdendir.”(TDV İslam Ansiklopedisi)

Kaynak:1, Öztürk, Said. Osmanlı Arşiv Belgelerinde Siyakat Yazısı ve Tarihî Gelişimi. Osmanlı Araştırmaları Vakfı, 1996

Beğen
Beğen Harika Heuheu WOW Olmamış Kızdım!
21

BİR CEVAP BIRAK

Please enter your comment!
Please enter your name here