Yüzyıllardır dünya kültürünün önemli bir parçası olan ve kültürler arası görsel iletişimde de gittikçe değerini arttıran, zaman zaman sanatsallıktan sıyrılıp endüstriyel amaca da hizmet etmiş olan, bir konuyu anlatmak ve açıklamak amacıyla yapılan çizimlere, yani illüstrasyonlara ve onların tarihine bir göz atalım!

İllüstrasyonların ilk örnekleri birtakım sanat tarihçileri tarafından işlevsellik yönü baz alınarak mağara duvar resimleri örnek gösteriliyor. Sanat tarihçilerinin bir kısmı Fransa’daki Lascaux Mağarası ve İspanya’da bulunan Altamira Mağarası’ndaki hayvan resimlerini ilk örnek olarak kabul etse de; bir kısmı da illüstrasyonun sözlük tanımı gereği, resimli kitapların ortaya çıktığı zaman yapılan illüstrasyonları “ilk” olarak kabul ediyor. İllüstrasyonun sözlük karşılığındaki “açıklamak, örneklemek” anlamlarına bakacak olursak, illüstrasyonun köklerini mağara resimlerine dayandırabiliriz.

Lascaux ve Altamira Mağaraları

Bu mağara resimlerinden binlerce yıl sonra geldiğimiz konumda ise çağdaş illüstrasyon, resimli kitapların yapılmasıyla doğdu. Bunlar da renkli resim ve harflerle donatılmış, el yazmalarıyla özenerek hazırlanmış antik rulo parçalarıdır fakat bunlar arasında Mısır’dan ve Klasik Roma’dan bugüne korunarak gelmiş az sayıda örneğimiz mevcuttur. “Milano İliadası” ve “Vatikan Virgili” bunlara güzel örneklerdir. Antik dönemlerdeki çalışmalardan sonra illüstrasyon adım adım ilerledi.

Milano İliadası
Vatikan Virgili

Orta Çağ’da ise kitaplarda resimlerin kullanılmasının altında yatan farklı nedenler vardı. Örnek verecek olursak, okuyucuların dikkatini çekmek için süsleyici unsurlara ihtiyaç duyuyorlardı. Matbaanın icat edildiği yıllarda başlık kavramı olmadığı için, inisiyaller -sayfaların ilk harfleri- büyük yazılır ve olabildiğince süslenirdi. Bir diğer neden ise okuma yazma bilmeyenlere bile kitabın içinde resimlerle olayı anlatma isteğiydi.

Elmas Sutra

Daha spesifik ve menfaate yönelik kullanımı, Orta Çağ’ın siyasi olarak yoğun ve karışık zamanlarında, toplumları inanılmaz derecede etkileyen din adamları tarafından gerçekleştirildi. Halkın okuma yazma bilmediği, bir bilginin yayılmasının uzun zaman aldığı bir dönemde, insanları kontrol altında tutmak için dini bilgileri kitlelere ulaştırmaya çalışırken afişler ve kitaplarda resimlemeye çok önem verilirdi. Bunun bir örneği, içinde Budizm öğretileri bulunduran ve bilinen en eski kalıp baskı kitap unvanını taşıyan “Elmas Sutra”dır. Dönemin din adamları, halkla iletişimini kolaylaştırmak amacıyla Elmas Sutra’da illüstrasyonlara yer verdi.

16. ve 17. yüzyılda matbaanın gelişimi ve baskı tekniklerinin çeşitlenmesi, illüstrasyonu özel kılan etmenlerden biri oldu. Ağaç baskı, gravür baskı ve metal baskı, renkli baskı gibi tekniklerin ortaya çıkması sanatçılara daha fazla imkan tanıdı. Artık elle çizilen kitapların esamesi okunmamaya başlandı ve kitap basımının ucuzlaşmasıyla illüstrasyonların da daha geniş kitlelere ulaşması sağlandı.

Albrecht Dürer – Sampson Rending the Lion (bir ağaç baskı örneği)

Tahta baskının renkli kullanımı Almanya ve İtalya’da birçok kitabın basımına olanak sağladı. Böylece Albrecht Dürer de anlatım zenginliği ve oyma tekniğiyle, yaşadığı dönemde en iyiler arasında oldu. Dürer ve Holbein gibi onlarca ressam ve illüstratörün önü 16. yüzyılda iyice açıldı. Sonraları bakır gravürü, ağaç oymalarını eskitirken çinko ve çelik gibi diğer metaller de bakırı eskitecek, sürekli yeni teknikler doğacaktı. 19. yüzyılda fotografi tekniğinin bulunması, basımdaki sınırsız olanaklar sanatçıları daha da özgürleştirecek, illüstrasyonlarda durmak bilmeyen bir gelişime de yol açacaktı.

Kerem Beyit’e ait dijital illüstrasyon
İhap Hulusi Görey’e ait afiş illüstrasyonu

Türkiye’de illüstrasyonun öncüsü ise kuşkusuz İhap Hulusi Görey’dir. 1929’da İstanbul’da ilk atölyesini kurduktan sonra Kulüp Rakısı etiketini ve Atatürk’ün siparişi üzerine Türk alfabesinin kapağını tasarlayan İhap Hulusi; Ziraat Bankası, İş Bankası, Yapı ve Kredi, Garanti, Sümerbank, Emlak Kredi, Türk Ticaret Bankası, Maliye Bakanlığı (tahviller), Türk Hava Kurumu, Kızılay, Yeşilay, TARİŞ, Zirai Donatım Kurumu ve birçok özel kuruluşa çeşitli illüstrasyonlarıyla hizmet verdi.

İhap Hulusi Görey’in çalışmaları

Günümüzde dijital illüstrasyonlar bir hayli yaygınken ve sanatçılar bilgisayarı kullanıp kendilerine zaman tasarrufu sağlayıp çizim tekniklerini dijital ortama yansıtabilirken; bilgisayarı reddeden illüstratörler de mevcut. Bakın çalışmalarını genellikle elle çizen ve Amerika’da yaşayan, özellikle de çizgi roman konusunda uzman illüstratör Brand Holland bu konuda ne diyor:

“Bilgisayarla çalışmak benim için kıyafetlerim üzerimdeyken sevişmek gibi bir şey.”