Dördüncü duvar, geleneksel üç duvarlı proskenyon tiyatrosunda sahnenin önündeki hayali perdeye verilen addır. Yani kurgunun kendi içerisindeki gerçekliği ile seyircinin gerçekliği arasındaki sınır denilebilir. Kavram ilk kez Fransız yazar ve filozof Denis Diderot tarafından tiyatroda realizm ve natüralizm akımlarının hakim olduğu 19. yüzyılda kullanılmıştır.

Dördüncü duvar olgusu sadece tiyatro için geçerli değildir. Sinema, edebiyat, çizgi roman, video oyunları gibi kurgunun olduğu tüm eserlerde dördüncü duvardan söz edilebilir.

Eserin kurgusu içerisinde yer alan bir karakterin okuyucu/seyirci ile iletişime geçmesi ise “dördüncü duvarı yıkmak” olarak adlandırılır. Yani dördüncü duvarı yıkan karakter bir hayal ürünü olduğunun farkındadır. Teknik, doruk noktasını Bertolt Brecht‘in epik tiyatro anlayışı ile yaşamıştır.

Eserlerin daha gerçekçi ve dolayısıyla daha etkileyici olmasını sağlamak için kullanılan bu görünmez duvarın amacı izleyiciyi eserin içine çekmektir. Hatta bazı oyunlarda gerçekten bir duvar varmış gibi tablo bile asılır. Peki eğer eseri daha etkileyici hale getiriyorsa neden yıkılır ki dördüncü duvar?

Zaten dördüncü duvarın yıkılmasında esas amaç seyirciyi oyunun içine çekmek değil dışına itmektir. Yabancılaştırma efekti denilen bu teknik eğer olması gerektiği yerde ve ölçüde kullanılırsa eseri çok daha etkileyici kılabilir. Genellikle ciddiyeti ve bütünlüğü bozduğu için komedi türünde bir güldürü ögesi olarak kullanılır; ama tragedya türünde kullanıldığı örnekler de azımsanamayacak kadar fazladır.

Dördüncü duvarın yıkılması seyirciyi sadece gözlemci vasfından kurtarıp kurgunun bir unsuru olmasını sağlayan tiyatral bir anlayıştır. Seyirci böylece kendini yaşananlara müdahil hisseder.

Bu teknik kameranın doğrudan bir göz işlevi gördüğü Hollywood sineması için radikal bir değişikliktir. Kurgunun kendi içindeki realitesini sarsarak seyircinin kafasının karışmasına yol açtığı için çoğunlukla tercih edilmez.

Dördüncü duvarı yıkmak için karakterin seyirciyle direkt olarak iletişime geçmesine gerek yoktur. Kameraya anlamlı bir bakış ile veya kurgunun kendi gerçekliğine ait olmayan bir şeyden bahsederek de dördüncü duvar yıkılabilir.

Şimdi sinemada dördüncü duvarın yıkıldığı bazı örnekleri inceleyelim.

Deadpool (2016)

Deadpool’un dördüncü duvarı kırdığını Marvel evreninden zaten biliyoruz. Ama filmde olayı başka bir boyuta taşımış.

Ferris Bueller’s Day Off (1986)

Filmin bu sahnesinin parodisi Deadpool’un sonunda yapılmış ve hepimizi çok güldürmüştür.

High Fidelity (2000)

Funny Games (2007)

Bu efsanevi sahnede dördüncü duvarın yıkılmasından değil paramparça edilmesinden söz etsek daha doğru olur.

Filmi daha önce izlememiş bir arkadaşınızı kandırmak için biçilmiş kaftandır ayrıca…

Annie Hall (1977)

Woody Allen, Annie Hall filminde birkaç defa dördüncü duvarı kırıyor ve durumu şu şekilde açıklıyor:

“Çünkü seyircilerin çoğunun aynı duyguları ve aynı sorunları olduğunu hissettim. Onlarla direkt olarak konuşmak ve yüz yüze gelmek istedim.”

Pierrot le Fou (1965)

Fransız Yeni Dalga akımı, dördüncü duvarı kırmayı çok sever.

Jean-Luc Godard da yabancılaştırma efektinin sinemadaki tanrılarından biridir ve neredeyse her filminde kullanır bu tekniği.

The Truman Show (1998)

Dördüncü duvarın yıkılmasının post-modern sinema anlatısındaki harika bir örneği.

Truman, hayatının bir kurgu olduğunu fark etmesiyle seyirciye işaretler vermeye başlar. Ama hangi seyirciye? Truman filmin içindeki seyirciye mi sesleniyor yoksa Jim Carrey filmi izleyen bizlere mi?

The Wolf of Wall Street (2013)

Dogville (2003)

Dördüncü duvarın tam olarak yıkılmasa da çatlatıldığı bir film diyebiliriz. Ama sonuçta bir yabancılaştırma efektidir ve ana tema aynıdır. Lars von Trier seyirciye izlediklerinin sadece bir film olduğunu ve gerçek olmadığını hatırlatıyor.

House of Cards

Dördüncü duvarın yıkılmasının televizyondaki en iyi örneklerinden biri şüphesiz Frank Underwood.

Ayrıca Dexter ve Mr. Robot dizilerinde de yer yer örnekleri mevcut.

Rick and Morty

Bu teknik hepimizin çok sevdiği Rick and Morty’de de sık sık kullanılmış. İşte o kısımların bir derlemesi:

BİR CEVAP BIRAK

Please enter your comment!
Please enter your name here