Japonya’da ortaya çıkan Türkçe’ye eğlenceli mısra olarak çevrilen Haiku, dünyanın en kısa şiir türü olarak kabul edilebilir ve bu söz sanatı ortaya çıktığı zamanlarda dinsel ve kırsal temalar üzerinde yoğunlaşmıştır, bu yüzden doğa bu türün şairleri için önemlidir.  5-7-5 hece ölçüsü şeklinde yazılınca haikunun kendisini oluşturan şiire, 7-7 hece ölçüsü daha eklenince bu biçim tanka ile aynı tarzı oluşturur. Tankanın son 7-7’lik ölçüsü, şiiri devam ettirmeye yöneliktir ama haikunun 5·7·5 vezni, şiirin akıntısını keser. Yani onun sadece 5·7·5 vezni içinde bitirilmesi gerekir. Anlatmadan bir dünyayı göstermek, haikunun tarzı olmaktadır. Kendine özgü olan bu hece ölçüsü anlatmaktan ziyade göstermek için seçilen biçimdir. Yani, anlatımı kesmek, özgürce anlatmayı yasaklamak, haikunun özel dünyasını oluşturmaktadır. Kısacası ayrıntılı bir anlatım haikunun ruhuna ters düşmektedir. Şiirin uzatılması, nesre doğru gider, haikunun tarzını dağıtır, parçalar ve yok eder.

Matsuo Basho, ilk büyük haiku şairi olarak kabul edilmektedir. Basho’ya göre, duyulan ses önemlidir ve bu ses daha somut olarak duyulanın ötesinde ses olmalıdır. Yani, waka ve renga gibi şiir türlerinde, su içindeki kurbağanın kendisinin çıkardığı ses üzerine yoğunlaşılır ama Basho, onun sesine değil suya atladığında çıkan sesin yankılanmasına dikkat etmiştir. Bu yüzden, “duymak” bir davranış olarak burada yeni bir boyuta girmiştir. Basho, kurbağanın suya atladığı anda çıkan sesin yankılanmasını duyunca kurbağanın verdiği değişik sesi keşfetmiş, bu keşif ile Basho’nun hissi ve düşüncesi genişlemiştir. Basho, tecrübesi ile sözcükleri birleştirip haikai dünyasını geliştirmiştir, bu çalışması ile Japon Bülbülü ve kurbağa haikaileri ortaya çıkmıştır, ama onun ölümünden sonra, haikai tarzı düzensiz hale gelmiştir.

13. yüzyılda şaka ve nükte şiiri olarak gelişmeye başlamış ve 16. yüzyılda Edo Devri ile gelişmiştir. Bu dönemde, Japon ruhunun, bu kısa şiir şekli ile en güzel ifadesini bulduğu söylenmektedir. Edo dönemi sonlarında oluşan haikainin özelliği düz ve basittir. Herkes anlayabilir ve eğlenebilir, bir an da olsa gerçek dertlerini unutturur, fakat içinde insanın ruhunu yükseltecek bir şey bulanmaz.19. yüzyılın sonuna gelindiği zaman ise, haikai yerini haiku ismine bırakmış ve batılılaşan Japonya’da şair Masaoka Shiki tarafından yeniden oluşturulup modern Japon edebiyatına yeni bir tür olarak geçmiştir. Shiki, haikuyu bir Japon edebiyatı ürünü haline getirmek için modern bakış açısıyla Japon felsefesini birleştirerek yeni bir şiir tarzı kurmaya çalışmıştır. Bu tür artık zaman ve mekan konusunda kısaltılarak yoğunlaştırılmış, “şimdi, an” şiirin konusu haline getirilmiştir.

Haiku bir şiir biçimi ya da algılama biçimi değildir, bir görme biçimidir aslında. O, sıradan olaylar içinde bir “an”ı yakalayıp onun iç doğasına daha düz bir şekilde yaklaşıp o anı kalıcı bir “anı” olarak paylaşmayı hedefler. Yorumlama içeren, kendini anlatan bir tür olmadığı gibi imgeye de çok az başvurulduğu görülür çünkü eğer öyle şeylere sahip olsaydı, bu olayların onun başka biriyle paylaşımını azalttırdığı ve giderek engellediği düşünülürdü. Bu yüzden de kuralı “Göster, ama sakın söyleme!”dir, ve karşıdaki de bu yalın anlatımdan esinlenerek o yalın anlatımı başka bir yalın anlatımla yeniden anlatabilme gücüne sahip olmalıdır.

Türkçe örnek denemeleri de bulunan bir tür olan haikuda batı resim metodunun şiirlere uyarlanmasıyla oluşan bir realizm şekil olan sketch metodu da kullanılmıştır. Bu metot, dönemindeki Japonya’nın havasına uygun olması ve haikunun kısa olan niteliğine uymasından dolayı kullanılmış ve formülleşen, sadece hayal ile yapılan haikuyu değiştirmiştir. Hem sketch metodu olup hem de şiir yazımıyla birleşimi bu türü sanat haline de getirmiştir.

 

 

Türkçe örnekleri;

  • Cemal Süreya

Güm güm çalındı kapım-

Açtım baktım ki

Yalnızlığımmış

  • İlhan Berk

Sonbaharın geldiğini bilmeyen

Köpek yavrusu

bir buda’dır.

  • Behçet Necatigil

Uç böcek, uç böcek

diyorum

uçuyorlar.

  • Orhan Veli Kanık

Gemliğe doğru

Denizi göreceksin

Sakın şaşırma

 

 

 

BİR CEVAP BIRAK

Please enter your comment!
Please enter your name here